ڕاڤیار نەوزاد
بەشی یەکەم: پێشەکی
گۆڕانی چەمکی پانتایی
لە شانۆی کلاسیک و تەقلیدیدا، پانتایی زۆر جار وەک ”چوارچێوەیەک” بۆ ڕووداوەکان سەیر دەکرا. بینەر لەپشت ”دیواری چوارەم”ەوە دادەنیشت و سەیری دنیایەکی جیاوازی دەکرد، کە لەسەر تەختەیەکی بەرزکراوە (شانۆی پرۆسینیۆم) ڕووی دەدا، بەڵام شانۆی مۆدێرن ئەم چەمکەی تێکشکاند. پانتایی (Space)لە تەنها ”شوێن”ەوە بوو بە ”کارەکتەر” بوو بە بەشێکی ئەکتیڤ لە درامادا، ئامرازێک بۆ گێڕانەوە، پردێک بۆ تێکەڵکردنی بینەر لەگەڵ نمایشەکەدا.
ئەم وتارە شیکارییە دابەش دەبێت بۆ لێکۆڵینەوە لەم چەمکە لە ڕێگەی کارەکانی یەکێک لە کاریگەرترین دەرهێنەر و بەڕێوەبەرە هونەرییەکانی سەدەی بیستویەک، نیکۆلاس هاینتنەر (Nicholas Hytner)، لە ماوەی سەرۆکایەتیکردنی شانۆی نیشتیمانیی بەریتانیادا (National Theatre ) لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠١٥دا. هاینتنەر نەک تەنها نمایشە گەورەکانی بەڕێوە دەبرد، بەڵکو فەلسەفەیەکی نوێی بۆ بەکارهێنانی سێ پانتایی سەرەکیی ئەو دامەزراوەیە هێنایە ئاراوە.
بەشی دووەم: شانۆی نیشتیمانی وەک ”مایکرۆکۆزم” (دونیایەکی بچووککراوە)
شانۆی نیشتیمانی بەریتانیا (NT) لە سێ هۆڵی سەرەکی پێکدێت، کە هەریەکەیان پانتاییەکی جیاواز پێشکەش دەکەن. زیرەکیی هاینتنەر لە ناسینی توانای هەریەک لەم پانتاییانە و بەکارهێنانیان بوو بۆ جۆری درامای گونجاو:
١- شانۆی ئۆلیڤیێ (The Olivier) پانتاییەکی کراوە و ئەپیک (Epic)وەک ئەمفیسیتەرێکی یۆنانی. شوێنێکە بۆ نمایشە گەورەکان، شانۆنامە کلاسیکەکان و ئەو کارانەی کە پێویستیان بە جوڵە و کۆمەڵێکی گەورەی ئەکتەرە. پانتاییەکە خۆی هەستێکی ”هاوبەش” دروست دەکات.
٢- شانۆی لیتلتۆن (The Lyttelton) ئەمە نزیکترین شتە لە شانۆی پرۆسینیۆمی تەقلیدی لەناو (NT) شوێنێکە بۆ کارە وردەکان، درامای مۆدێرن و ئەو شانۆنامانەی کە پێویستیان بە ”فۆکەس” و چوارچێوەیەکی دیاریکراوە.
٣- شانۆی کۆتسلۆ (The Cottesloe) ئێستا ”دۆرفمان” قووتووە ڕەشە (Black Box)ەکەی شانۆی نیشتیمانی، پانتاییەکی بچووک، نەرم (Flexible)و زۆر نزیک لە بینەر. ئەمە شوێنی تاقیکاری و شانۆنامەی نوێ و دروستکردنی پەیوەندییەکی زۆر نزیک (Intimate)ە لەگەڵ بینەراندا.
هاینتنەر ئەم سێ شوێنەی وەک تاقیگەیەک بەکارهێنا بۆ پرسیارکردن لە ”ئەم چیرۆکە پێویستی بە چ جۆرە پانتاییەک هەیە؟”
بەشی سێیەم: نمونەی شیکاری (١)
پانتایی ئەپیک و گۆڕانکار (The Transformative Epic)
یەکێک لە دیارترین بەرهەمەکانی سەردەمی هاینتنەر، شانۆنامەی (His Dark Materials) ”لە ڕۆمانەکانی فیلیپ پولمانەوە وەرگیرابوو” لە ساڵی ٢٠٠٣دا.
بەکارهێنانی پانتایی (ئۆلیڤیێ): هاینتنەر و تیمی دیزاینەرەکەی ”بە سەرۆکایەتیی جیڵز کادڵ” پانتایی گەورەی ئۆلیڤیێیان کرد بە ئامرازێکی سینەمایی. ئەوان ”Drum Revolve” (تەختەیەکی خولاوەی زەبەلاح، کە دابەشکرابوو بۆ چەند بەشێک)یان بەکارهێنا.
کاریگەری: ئەمە ڕێگەی دەدا کە گۆڕانکاری لە نێوان ”جیهانەکان”ی ناو چیرۆکەکەدا بە خێرایی و شێوەیەکی جادوویی ڕوو بدات. دیمەنەکان وەک مۆنتاژی فیلم دەگۆڕان. لێرەدا پانتایی تەنها دیکۆر نەبوو، بەڵکو ئامرازی گێڕانەوەی چیرۆک بوو. بینەر هەستی دەکرد لەناو گەشتێکی بەردەوامدایە. پانتاییەکە ”نەرم” و ”گۆڕاو” بوو، نەک ”ڕەق” و ”جێگیر”.
بەشی چوارەم: نمونەی شیکاری (٢)
بچووککردنەوەی گەورەیی و تێکشکاندنی دیوارەکان
هاینتنەر تەنها پانتایی گەورەی بۆ نمایشی گەورە بەکارنەدەهێنا. ئەو زۆر جار یاری بە چاوەڕوانیی بینەر دەکرد.
(شانۆنامەی Othello٢٠١٣): لەبری بەکارهێنانی تەواوی پانتایی ئۆلیڤیێ بۆ دروستکردنی ڤینیسیایەکی گەورە، هاینتنەر و دیزاینەرەکەی (ڤیکی مۆرتمەر) بینایەکی سەربازیی کۆنکرێتی و تەنگیان دروست کرد.
کاریگەری: ئەمە پانتاییە ئەپیکەکەی ”بچووک” کردەوە، بینەر هەستی بە ”خنکان” دەکرد. پانتاییەکە بوو بە وێنەیەک بۆ عەقڵی داخراو و گومانلێکراوی ئۆثێلۆ و پیلانەکانی یاگۆ. لەجیاتی ئەوەی بینەر هەست بە ئازادی بکات لە پانتاییە گەورەکەدا، هەستی بە ”گیرافتن” دەکرد لەگەڵ کارەکتەرەکاندا.
(شانۆنامەی One Man, Two Guvnors ٢٠١١) ئەم نمایشە، کە لە شانۆی لیتلتۆن (پرۆسینیۆم) دەستی پێکرد، نموونەیەکی تری تێکشکاندنی پانتایی بوو.
کاریگەری: هەرچەندە لە چوارچێوەی پرۆسینیۆمدا بوو، بەڵام هاینتنەر بە بەردەوامی ”دیواری چوارەم”ی دەشکاند. ئەکتەرەکان (بەتایبەت جەیمس کۆردن) ڕاستەوخۆ قسەیان لەگەڵ بینەران دەکرد، بینەرانیان دەهێنایە سەر شانۆ، یارییان بە خودی ”شانۆ”بوونەکە دەکرد. لێرەدا پانتایی شانۆیی فراوان بوو بۆ ئەوەی تەواوی هۆڵەکە بگرێتەوە، نەک تەنها تەختەی شانۆکە.
بەشی پێنجەم: فەلسەفەی هاینتنەر بەرەو پانتایی (دیموکراسی)
ئەگەر سەیری تەواوی کارەکانی هاینتنەر بکەین لە شانۆی نیشتیمانیدا، دەبینین ئەو بەردەوام هەوڵی دەدا پەیوەندیی نێوان بینەر و ئەکتەر ”هاوتەریب” بکاتەوە.
١- نزیکبوونەوە(Intimacy) : تەنانەت لە گەورەترین پانتاییشدا (ئۆلیڤیێ)، هاینتنەر هەوڵی دەدا سەکۆ (Stage) بهێنێتە ناو بینەرانەوە (Thrust Stage) بۆ ئەوەی هیچ بینەرێک هەست نەکات ”دوورە”.
٢- تاقیکاریی کاتی (The Shed): لە ساڵی ٢٠١٣دا، هاینتنەر The Shed (شەد)ی دامەزراند، کە ستۆدیۆیەکی کاتی بوو بە ڕەنگی سوور لە دەرەوەی شانۆی نیشتیمانیدا. ئەمە پانتاییەکی تەواو نەرم و تاقیگەیی بوو، کە تەنها بۆ ماوەیەکی دیاریکراو مایەوە. ئەمە نیشانەی ئەوە بوو، کە هاینتنەر باوەڕی وا بوو کە خودی ”باڵەخانە”ی شانۆش دەبێت گۆڕانکار بێت .
٣- پانتایی وەک خزمەتگوزار: لای هاینتنەر، پانتایی دەبێت لە خزمەتی چیرۆک و ئەکتەردا بێت، نەک بە پێچەوانەوە. ئەو ڕقی لە دیکۆری زەبەلاحی بێمانا بوو. هەر جوڵەیەکی پانتایی (بۆ نموونە خولانەوەی ستەیج) دەبوو مانایەکی دراماتیکی هەبێت.
دەرەنجام: میراتی هاینتنەر لە بەکارهێنانی پانتاییدا
نیکۆلاس هاینتنەر لە ماوەی کارکردنی لە شانۆی نیشتیمانی بەریتانیادا، سەلماندی کە پانتایی شانۆیی یەکێکە لە گرنگترین و بەهێزترین توخمەکانی دەربڕینی هونەری. ئەو ”شانۆی نیشتیمانی” وەک دامەزراوەیەکی پیرۆز و نەگۆڕ سەیر نەکرد، بەڵکو وەک سێ تاقیگەی زیندوو بۆ لێکۆڵینەوە لە پەیوەندی نێوان دراما، ئەکتەر و بینەردا.
کارەکانی ئەو، لە His Dark Materialsی ئەپیکەوە تا دەگاتە Othelی خنکێنەر، نیشانی دەدەن کە چۆن پانتایی دەتوانێت بینەر بخاتە ناو جیهانی دەقەکەوە، هەستی پێ بجوڵێنێت و بیخاتە ژێر پرسیارەوە. ئەو پانتایی لە ”چوارچێوە”وە گۆڕی بۆ ”هاوکار”ێکی چالاک لە پرۆسەی دروستکردنی شانۆدا.
ئەم بابەتە لە ژمارە یەکی گۆڤاری داکۆ بۆ شانۆ بڵاو کراوەتەوە.