نووسینی : د. عادل سدیق
خوێندنەوەی : د. یاسین تەها
مێژوونووسین لە لای نەتەوە زیندووەکان، تەنیا کۆکردنەوەی بەڵگەنامە فەرمییەکان نییە، بەڵکوو گەڕانە بەدوای ئەو دەنگە پەراوێزخراوانەی کە لە پشتی دیوارە ئەستوورەکانی دەسەڵاتەوە خنکێنراون. کتێبی “ڕۆڵی یاداشتنووسین لە باشووری کوردستان و ڕۆڵی لە نووسینەوەی مێژووی کوردیدا (١٩١٤-١٩٩١)” لە نووسینی “عادل سدیق”، کە وەک تێزێکی دکتۆرا لەسەر بنەمای لێکۆڵینەوەیەکی ورد لەبارەی “یاداشت و بیرەوەرییەکان و شوێنیان لە مێژووی هاوچەرخی باشووری کوردستان” ئامادە کراوە، هەوڵێکی ئەکادیمیی گرنگە بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن تاکەکان دەبنە مێژوونووسی سەردەمی خۆیان و چۆن گێڕانەوە شەخسییەکان دەبنە بەشێک لە ناسنامەی نەتەوەیی.
گرنگی و فەلسەفەی توێژینەوەکە
نووسەر لە پێشەکییەکەیدا جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە یاداشت و بیرەوەرییەکان “سەرچاوەی ڕەسەن و یەکەمینن”. گرنگیی ئەم کتێبە لەوەدایە کە دەست دەخاتە سەر قۆناغێکی هەستیار (١٩١٤-١٩٩١)؛ قۆناغێک کە تێیدا کورد وەک نەتەوەیەکی بێدەوڵەت، هەمیشە مێژووەکەی لە لایەن بێگانەکانەوە یان لە ڕێگای بەڵگەنامەی داگیرکەرانییەوە نووسراوەتەوە. لێرەدا یاداشتنووسین دەبێتە جۆرێک لە “خۆسەلماندن” و “بەرگریی کولتووری”.
بە بڕوای توێژەر، هەرچەندە یاداشتەکان لە کەموکووڕی بەدەر نین، بەڵام “مێژووی نافەرمی”مان بۆ دەگێڕنەوە. ئەوان تیشک دەخەنە سەر ئەو لایەنە مرۆیی و دەروونییانەی کە لە بەڵگەنامە فەرمییەکاندا نابینرێن، وەک؛ ساتی خۆڕاگریی پێشمەرگەیەک، ترس و ئومێدی سەرکردەیەک، یان وردەکاریی ژیانی ڕۆژانەی خەڵک لە کاتی جەنگەکاندا. ئەم دیدە “مرۆییە” بۆ مێژوو، وا دەکات خوێنەر تەنیا ژمارە و ڕێکەوت نەبینێت، بەڵکوو هەست بە لێدانی دڵی مێژوو بکات.
پێکهاتەی کتێبەکە: گەشتێک لە تیۆرەوە بۆ پراکتیک
کتێبەکە بە شێوەیەکی مێتۆدۆلۆژییانە بۆ چوار بەشی سەرەکی دابەش کراوە، ئەویش بەم جۆرە:
لە بەشی یەکەمدا، نووسەر زەمینەیەکی فیکری بۆ چەمکی یاداشت دادەڕێژێت. لە بنەڕەتی سەرهەڵدانی ئەم ژانرە لە ئەوروپا و گواستنەوەی بۆ ڕۆژهەڵات و کوردستان دەدوێت. ئەمە تێگەیشتنێکی تیۆریمان دەداتێ کە یاداشتنووسین تەنیا حەزێکی شەخسی نییە، بەڵکوو گەشەسەندنێکی مەعریفییە.
بەشی دووەم تیشک دەخاتە سەر کێشەیەکی جەوهەری: “مێژوونووسی بە زمانی بێگانە”. نووسەر بە وردی شرۆڤەی ئەوە دەکات بۆچی کورد لە نووسینەوەی مێژووی خۆی دواکەوتووە و چۆن بەکارهێنانی زمانی داگیرکەران کاریگەریی نەرێنی لەسەر گێڕانەوەی ڕووداوەکان هەبووە! پاشان باس لەو گۆڕانکارییە گەورەیە دەکات کە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم ڕووی دا و بووە هۆی سەرهەڵدانی یەکەمین چەخماخەکانی یاداشتنووسین بە زمانی کوردی.
لە بەشی سێیەم و چوارەمدا، توێژەر دەچێتە ناو وردەکارییەکان؛ لێرەدا لایەنە ئەرێنی و نەرێنییەکانی یاداشتەکان دەستنیشان دەکرێن. نووسەر نایەوێت بە چاوێکی پیرۆز سەیری یاداشتەکان بکات، بەڵکوو ڕەخنەگرانە دەپرسێت: بۆچی یاداشتەکان کەموکووڕییان تێدایە؟ بۆچی هەندێکیان درەنگ بڵاو کراونەتەوە؟ ئەو هۆکارە “خودیی و بابەتییانە” دەخاتە ڕوو کە بوونەتە ڕێگر لەبەردەم گەشەی ئەم جۆرە نووسینە.
سەرچاوەکان و متمانەی مێژوویی
یەکێک لە خاڵە بەهێزەکانی ئەم بەرهەمە، پشتبەستنە بە دەیان سەرچاوەی دەگمەن و ڕەسەن. لە یاداشتەکانی (دڵدار و ڕەفیق حیلمی)یەوە تا دەگاتە (ئەحمەد تەقی و محەمەد ئەمین زەکی بەگ و نووری شاوەیس) و چەندینی تر. نووسەر لێرەدا وەک “پاڵێوەرێک” کار دەکات؛ ئەو بەراوردی نێوان یاداشتەکان و واقیع دەکات و هەوڵ دەدات ئەو زانیارییانە دەربهێنێت کە مێژووی ڕاستەقینەی کورد نیگار دەکەن.
ئەنجامەکان: مێژوویەک لە دەمی گەواهیدەرانەوە
د. عادل سدیق، لە کۆتایی کتێبەکەیدا دەگاتە ئەنجامێکی گرنگ: “کورد هەرچەندە خاوەنی دەوڵەت نەبووە، بەڵام لە ڕێگەی توندگرتنی خاک و جوگرافیاکەیەوە توانیویەتی مۆرکی خۆی بپارێزێت”. گەورەترین کێشەی مێژووی کورد، “پاشکۆیی” بووە لە نووسینەوەدا، بەڵام یاداشت و بیرەوەرییەکان ئەم هاوکێشەیەیان گۆڕی.
توێژەر جەخت دەکاتەوە کە ساڵانی (١٩١٤-١٩٩١) سەردەمی زێڕینی گۆڕانی هۆشیاریی نەتەوەیی بووە. هەرچەندە یاداشتنووسان زۆر جار بە هۆی دوورکەوتنەوە لە کاتی ڕووداوەکان تووشی “خەڵەفانی مێژوویی” یان هەڵەی زانیاری بوونەتەوە، بەڵام ئەمە لە بەهای کارەکەیان کەم ناکاتەوە. چونکە ئەم یاداشتنامانە “پارچە پچڕپچڕەکانی وێنە گەورەکەن” کە بەبێ ئەوان، مێژووی ئێمە تابلۆیەکی ناتەواو دەبوو.
کۆتا وتە
ئەم کتێبە تەنیا توێژینەوەیەک نییە لەسەر چەند دەقێکی کۆن، بەڵکوو مانیفێستێکە بۆ پاراستنی “نەست و یادەوەریی نەتەوەیی”. نووسەر بە وردکارییەکی ئەکادیمی و بە زمانێکی پاراو، پێمان دەڵێت کە ئەگەر بمانەوێت لە ڕابردووی خۆمان تێبگەین، نابێت تەنیا سەیری ئەرشیفی دەوڵەتەکان بکەین، بەڵکوو دەبێت گوێ لەو دەنگانە بگرین کە لەناو دڵی یاداشتەکانەوە هاوار دەکەن. ئەم بەرهەمە سەرچاوەیەکی بێ بەدیل دەبێت بۆ هەموو مێژوونووسان، قوتابیان و ئەو کەسانەی دەیانەوێت مێژووی باشووری کوردستان لە دیدێکی جیاواز و “کوردییانە”وە بخوێننەوە.
ئەم کتێبە پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە گەورەیەیە کە ساڵانێکی زۆرە مێژووی ئێمەی ئازار دەدا؛ بۆشاییەک کە تێیدا “بێگانە باسی ئێمەی دەکرد، بەڵام ئێستا ئێمە لە زمان و یادەوەریی خۆمانەوە، مێژووی خۆمان دەگێڕینەوە”.