نووسینی : د. یاسین تەها
خوێندنەوەی : هەردی عومەر
کتێبی “کورد و شیعە؛ بارگۆڕانی دەق و هەڵوێست لە سەدەکانی ناوەڕاستەوە تا مێژووی هاوچەرخ” لە نووسینی “د. یاسین تەها”یە و ناوەندی چاوی کورد بڵاوی کردووەتەوە.
ئەم بەرهەمە هەوڵێکی ورد و ئەکادیمییە بۆ شیکردنەوەی ئەو ململانێ و گۆڕانکارییانەی کە لە پەیوەندیی نێوان کورد و شیعەدا، بەتایبەت لەسەر ئاستی ئایینی و فیکری، ڕوویان داوە.
نووسەر لەم کتێبەدا خوێندنەوەیەکی جیاواز و قووڵ بۆ پەیوەندییە ئاڵۆز و درێژخایەنەکانی نێوان کورد و دامەزراوە ئایینییەکانی شیعە پێشکەش دەکات. ئەم پەیوەندییە تەنها ڕووداوێکی مێژوویی تێپەڕ نییە، بەڵکوو یەکێکە لە کلیلە بنەڕەتییەکان بۆ تێگەیشتن لە هەڵبەزودابەزی پەیوەندییەکانی نێوان ئەم دوو پێکهاتە سەرەکییەی عێراق. کتێبەکە بە وردی دەپەرژێتە سەر وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە جەوهەرییە: چۆن هەندێک دەقی ‘کەلەپووریی نەرێنی’ بوونە سەرچاوەی گرژییەکی درێژخایەن لە نێوان دوو پێکهاتەدا کە مێژوو و جوگرافیا و بیرەوەرییەکی هاوبەش کۆیان دەکاتەوە؟
لێرەدا کورتەیەک لە گرنگترین تەوەرەکانی ئەم کتێبە دەخەینە ڕوو:
ناسنامەی شیعە
بەپێی پێناسەکانی نێو کتێبەکە، شیعە چەمکێکی گشتگیرە و ئاماژەیە بۆ کۆمەڵێک ئاراستە و قوتابخانەی فیکری، کە خاڵی هاوبەشیان شوێنکەوتنی ‘عەلی کوڕی ئەبی تاڵیب’ و ئیمامەکانی ‘ئەهلی بەیت’ن لە نەوەکانی فاتیمە. لە سەردەمی غەیبەت (پەنهانی)ی ئیمامی دوازدەهەمدا (مەهدی). دامەزراوەی ‘مەرجەعیەت’ وەک نوێنەری دەسەڵاتی ئاینی شیعە دەرکەوتووە. بەپێی بنەماکانی مەزهەبی شیعە، ‘تەقلیدکردن’ (شوێنکەوتن)ی مەرجەعەکان ئەرکێکی ئاینییە، چونکە ئەوان ئەرکی ئاراستەکردنی کۆمەڵگا، دەرکردنی فەتوا و لێکدانەوەی دەقە ئاینییەکانیان لە ئەستۆدایە. لە ڕووی مێژووییشەوە، شاری نەجەف وەک ناوەندی سەرەکیی ئەم دەسەڵاتە ڕۆحییە ناسراوە.
کەلەپووری شیعە و وێناکردنی نەرێنی بۆ کورد
“کتێبەکە بە شیکردنەوەیەکی وردی سەرچاوە مێژووییەکان و فەرموودە سەرەتاییەکانی شیعە دەستپێدەکات؛ ئەو دەقانەی کە تێیاندا وێنەیەکی نەرێنی و نائاسایی بۆ کورد کێشراوە، وەک وێناکردنیان بە ‘نەوەی جنۆکە’، ‘پێکهاتە دواکەوتووەکان’ یان ‘ئاگرپەرستەکان’. هەرچەندە زانستی فەرموودەناسیی شیعە زۆربەی ئەم گێڕانەوانەی بە ‘لاواز’ یان بچڕاو ‘مورسەل’ پۆلێن کردووە، بەڵام بە هۆی پیرۆزیی سەرچاوەکان و مێژووی دەرکەوتنیان، ئەم دەقانە لەناو خەیاڵدانی مەزهەبیدا وەک کاریگەرییەکی بەردەوام ماونەتەوە.
نووسەر ئاماژە بەوە دەکات کە وێنە باوەکەی کورد لە سەرچاوە شیعییەکاندا (و بەشێک لە سەرچاوە سوننییەکانیشدا)، هاوتاکردنیانە لەگەڵ گرووپە پەراوێزخراوەکان لە ڕوانگەیەکی ‘ناوەندگەرایانە’ و خۆبەزلزانانەوە، بەڵام ئەم وێناکردنە نەرێنییانە تەنها تایبەت نین بە کورد، بەڵکوو دیاردەیەکی گشتین لەناو دەقە کەلەپوورییەکاندا و چەندین بابەتی دیکەش دەگرنەوە کە لەگەڵ پێدراوە زانستی و لۆژیکییەکانی سەردەمدا ناگونجێن و بوونەتە جێگەی مشتومڕی ناوخۆیی شیعە.
ئەم دیاردەیە لە توێژینەوە مێژووییەکاندا بە ‘ناوەندگەراییی کولتووری’ ناو دەبرێت، کە تێیدا گرووپە ئایینییەکان وێنەی ‘خۆیان’ بەرامبەر ‘ئەوی تر’ دادەڕێژنەوە و وێنەیەکی کەمبایەخ بەسەر ئەو ‘ئەویتر’ەدا دەسەپێنن.
نووسەر جەخت لەوەش دەکاتەوە کە کەلەپووری شیعی، هاوشێوەی کەلەپووری سوننی، لەژێر کاریگەریی ‘ناوەندگەرایی عەرەبی’دا بووە؛ بە شێوەیەک هەردوو لا لە هەوڵی بەعەرەبکردنی ڕەچەڵەکی کورد و سەیرکردنیان لە گۆشەنیگایەکی باڵادەست و کولتوورێکی زاڵەوە هاوبەش بوون.
پاشخانە مێژووییەکانی دەقەکان
کتێبەکە تەنها لە سنووری شیکردنەوەی دەقەکاندا ناوەستێت، بەڵکوو دەچێتە ناو قووڵایی ئەو ڕووداوە مێژووییانەی کە بوونە هۆی چەسپاندنی ئەم ڕوانگە نەرێنییانە. نووسەر ئاماژە بە چەند هۆکارێک دەکات کە وایان کردووە لە سەرەتاکانی سەرهەڵدانی شیعەگەراییدا، کورد وەک پێکهاتەیەکی ‘ناپەسەند’ وێنا بکرێت، لەوانەش:
١. پەناهێنانی ‘خەواریج’ (ئەوانەی دژی دەسەڵاتی ئیمام عەلی ڕاپەڕین) بۆ کوردستان و کارلێککردنی خەڵکی ناوچە کوردییەکان لەگەڵیاندا لە ساڵانی دواتردا.
٢. ململانێی هەندێک بزووتنەوەی کوردی لەگەڵ ئەو حکوومەت و دەسەڵاتانەی کە بنکەی جەماوەرییان شیعە بووە.
٣. پابەندبوونی زۆربەی کورد بە مەزهەبی شافعیی سوننی؛ ئەمەش وای کردووە لە گێڕانەوەی هەندێک مێژوونووسدا، کورد نەک وەک پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتی، بەڵکوو وەک ‘نەیارێکی مەزهەبی’ ببینرێت.
سەرباری ئەمانەش، نووسەر جەخت دەکاتەوە کە ئەم پاشخانانە ڕەنگدانەوەی ‘ناسنامەیەکی ئایینیی پەتی’ نەبوون، بەڵکوو دەرئەنجامی بەریەککەوتنی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوون لەناو بارودۆخێکی ئاڵۆزدا. لێرەوە نووسەر خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ میراتی شیعی پێشکەش دەکات و دووپاتی دەکاتەوە کە ڕەخنەگرتن لەم دەقانە نەک هەر لادان نییە لە کەلەپوور، بەڵکوو تەواوکاریی ئەو ڕێچکە زانستییەیە کە زانایانی گەورە پەیڕەویان کردووە و تێیدا دانیان بە لاوازیی ‘سەنەد’ و ‘مەتن’ی ئەم جۆرە گێڕانەوانەدا ناوە.
دژایەتیی نێوان دەقی کەلەپووری و واقیعی کۆمەڵایەتی
یەکێک لە گرنگترین لایەنەکانی ئەم کتێبە، خستنەڕووی ئەو بۆشاییە گەورەیەیە کە لە نێوان ‘دەقی نەرێنیی کەلەپووری’ و ‘ئەزموونی واقیعیی کۆمەڵایەتی’دا هەیە.
سەرچاوە مێژووییەکان دەیسەلمێنن کە تەنانەت لە سەردەمە کۆنەکانیشدا، ‘شیعەگەری (تەشەیوع)’ لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستاندا هەبووە؛ ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە دەقە نەرێنییەکان نەیانتوانیوە ڕێگری لە پێکەوەژیان و پەیوەندییە ئایینییەکان بکەن.
هەروەها نووسەر ئەوەش دەخاتە ڕوو کە لەناو مەزهەبی شیعەدا، چەندین مەرجەع و قوتابخانەی فیکری هەوڵی پێداچوونەوە و ڕەخنەکردنی ئەم دەقە نەرێنییانەیان داوە. ئەم هەوڵانە لەسەر دوو بنەمای سەرەکی بوون: یەکەم؛ تانەدان لە دروستیی زنجیرەی گێڕانەوەکان (سەنەد). دووەم؛ جەختکردنەوە لەسەر ناکۆکیی ئەم دەقانە لەگەڵ بنەما نەگۆڕەکانی قورئان و فەرموودە، کە ‘تەقوا (لەخواترسی)’ وەک تاقە پێوەری ڕێز و پلەبەندیی مرۆڤەکان دادەنێن و پێوەرەکانی ڕەگەز و نەتەوە ڕەت دەکەنەوە، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجە، بە هۆی بوونی ئەم دەقانە لە سەرچاوە دێرین و بنەڕەتییەکاندا، هێشتا لە خەیاڵدانی مەزهەبیی شیعەدا ماونەتەوە و بە شێوەیەکی فراوان دەستاودەستیان پێ دەکرێت.
ڕۆڵی مەرجەعییەتی شیعە لە ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوەکەدا
کتێبەکە تیشک دەخاتە سەر وێستگە گۆڕانکارییەکانی مێژووی مەرجەعییەتی شیعە بەرامبەر بە کورد. لێرەدا نووسەر دەریدەخات کە چۆن مەرجەعە باڵاکان ڕۆڵێکی گەورەیان بینیوە لە ڕێگریکردن لە شەرعییەتدان بە توندوتیژی و هەوڵیان داوە پەیوەندییەکان لەسەر بنەمایەکی ئەخلاقی و سیاسیی نوێ دابڕێژنەوە. کتێبەکە چەند نموونەیەکی مێژوویی وەک بەڵگە دەهێنێتەوە:
- موحسین ئەلحەکیم؛ وەرچەرخانی گەورە (١٩٦٥): لە کاتێکدا دەسەڵاتی ئەو کاتەی عێراق دەیویست فەتوای ‘جیهاد’ دژی شۆڕشی ئەیلوول بە سەرکردایەتیی مەلا مستەفا بارزانی بەدەست بهێنێت، ئایەتوڵڵا حەکیم وەک مەرجەعی باڵای شیعە بە توندی ڕەتی کردەوە و ڕشتنی خوێنی کوردی بە حەرام زانی، چونکە ئەوان ‘موسوڵمانن’. ئەم هەڵوێستە ڕێگەی گرت لەوەی کێشەی کورد و حکوومەتی عێراق لە ململانێیەکی سیاسییەوە بگوڕدرێت بۆ شەڕێکی مەزهەبی، بەتایبەت کە زۆربەی سەربازانی سوپای عێراق شیعەمەزهەب بوون. ئایەتوڵڵا حەکیم نەک هەر ئامادە نەبوو پشتگیری لەو فەتوایە بکات کە لە ‘کۆنگرەی ئیسلامی’ی ساڵی ١٩٦٥دا دژی کورد دەرچوو، بەڵکوو بایکۆتی کۆنگرەکەشی کرد.
- محەمەد حوسێن شیرازی: ئەم مەرجەعە خوێندنەوەیەکی نوێی بۆ ئەو دەقە کۆنانە کردووە کە کوردیان وەک ‘نەوەی جنۆکە’ دەناساند؛ ئەو پێی وا بوو ئەم گێڕانەوانە تەنها وەک ‘خوازە’ (مەجاز)ن و نابێت وەک ڕاستییەکی مێژوویی مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. ئەمەش هەنگاوێکی فیقهیی گرنگ بوو بۆ پووچەڵکردنەوەی کاریگەریی دەقە نەرێنییەکان.
- محەمەد باقر سەدر: ئەم مەرجەعە کاریگەرەی شیعە و دامەزرێنەری بیری سیاسیی حیزبی دەعوە، نەک هەر تەقەکردن لە کوردی حەرام کرد، بەڵکوو نوکتە لەسەرکردن و سووکایەتیکردن بە کوردی لە سۆنگەی برایەتیی ئیسلامییەوە قەدەغە کرد و داوای چارەسەرێکی دادپەروەرانەی بۆ کێشەی کورد دەکرد.
- عەلی سیستانی: کتێبەکە ئاماژە بە هاوسەنگیی هەڵوێستەکانی ئایەتوڵڵا سیستانی دەکات؛ ئەو لە لایەک داکۆکی لە مافە دەستوورییەکانی کورد دەکات و لە لایەکی دیکەشەوە پارێزەری یەکپارچەیی عێراقە. هەڵوێستەکانی سیستانی لە کاتی ‘ڕیفراندۆمی ٢٠١٧’دا ئەم دوو ئاراستەیەی بە ڕوونی نیشان دا؛ لە لایەکەوە بە هەنگاوێکی نادەستووری ناوی برد، بەڵام دوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر، بە ئاشکرا جەختی لەسەر پاراستنی هاووڵاتییانی کورد و ڕێگریکردن لە هەر جۆرە ‘تۆڵەسەندنەوەیەک’ یان سزادانی بەکۆمەڵی کردەوە.
- محەمەد سەعید ئەلحەکیم: نووسەر بایەخێکی تایبەت بە هەڵوێستەکانی ئەم مەرجەعە دەدات، کە گوتاری تائیفی و هاندانی دژی کوردی بە ‘لادانێکی مەترسیدار’ وەسف کرد و جەختی کردەوە کە کورد ‘گەلێکی تێکۆشەرن’ و هەمیشە پشتیوانی شیعە بوون.
دەرەنجام
کتێبی «کورد و شیعە» تەنها هەوڵێک نییە بۆ تێگەیشتن لە ڕابردوو، بەڵکوو نەخشەڕێگایەکە بۆ تێگەیشتن لە ئاییندەی پەیوەندییەکانی نێوان کورد و شیعە و ئاڵۆزییەکانی. نووسەر توانیویەتی بە شێوازێکی لێکۆڵینەوەیی پەردە لەسەر کێشە فیکرییەکان لابدات و لە هەمان کاتدا ئەو خاڵە هاوبەشە مرۆیی و سیاسییانە بدۆزێتەوە کە دەکرێت ببنە بنەما بۆ پێکەوەژیانێکی ئاشتییانە لە نێوان هەردوو لادا.