نووسینی : فازڵ عومەر
خوێندنەوەی : د. عارف حیتۆ
ڕۆمانا مێژوونڤیس؛ تەپکێن ژ مەرگى ڤەڕەستین، بەرهەمەکێ وێژەییێ فادلێ عەمەرییە. ئەڤ بەرهەمە دکەفتە دناڤ خانا ڕۆمانا مێژووییدا، کوو سەرەدەریێ دگەل سەردەمەکى یان بۆیەرەکى ژ بۆیەرێن دیرۆکا بابکاڵکێن کوردان و کوردستانێ دکەت. هندەک بابەتێن دیرۆکا دەولەتا میتانى ل سەردەمێ تووشرادێ کوڕێ ئەرتەسوارى، پشتى ئەرتەسوار ب پیلانەکا سەرۆک هۆز و سەرلەشکەرێ میتانییان هاتییە کوشتن، وەردگریت و ڕۆمانەکا دیرۆکى ژێ ڕادچنیت، لێ بۆیەرێن دیرۆکى ڤەناگێڕیت، بەلکوو خواندەڤانى دبەتە دناڤ فەزایێ بۆیەراندا و سەرەدەریێ دگەل (چەوا و بۆچى) یا هەڵوەشیان و چێبوون و پاراستنا دەولەتا میتانى دکەت. ل گورەى پۆڵێنکرنێن پێڤاژۆیا ڕۆمانا دیرۆکى، ڕۆمانا مێژوونڤیس دکەفتە د خانا ڕڤێشتێ سیێدا کوو نڤیسەرى قۆناغەکا دیرۆکییا مللەتێن ڤێ دەڤەرا ئەم ل سەر دژین وەرگرتییە، کرییە د کوارا مەژێ خوەدا و دناڤ ئاشۆپا ویدا هاتییە بوهژاندن، پاشى ژ تێکهەلەیێ ئاشۆپێ و تەپکێن ژ مەرگى ڤەڕستى، چیرۆکا میتانییان دکەتە دیرۆک یان دیرۆکا دەولەتا میتانى دکەتە چیرۆک (!). ئەڤ سەرەدەریکرنا دگەل دیرۆکێ یان چیرۆکێ خوڕکومانییەکە د ناخێ نڤیسەریدا و دبێژتە خوە: “بۆچى خەلکەکى مافێ چێکرنێ هەبت و من نەبت؟ بۆچى ئەو دو ڕێزێن نەیارەکى یان گەڕیدەیەکى یان بهیسایەکى ڕاستى بن؟ ما هەمى چیڕۆکنڤیس نە مێژوونڤیسن؟ ما هەمى مێژوونڤیس نە چیڕۆکنڤیسن؟ بپ٧- ٨”.
پوختەیەک ژ بۆیەرێن سەرەکى یێن ڕۆمانێ
پیلانەکا ناڤخوەیى ل ماڵا ئوتەخێ سەرلەشکەر دهێتە گێڕان، ژ ئەنجامێ وێ کۆمبوونێ ئەرتەسوارێ شاهێ میتانییان دهێتە کوشتن، ئاییردەیێن ڤەشارتنا وى دگەل تێگەهێن جڤاکى و ئایینیێن وى سەردەمێ ب تێروتەسەلى دکەڤنە بەر فۆکسا کامیرا نڤیسەرى. دایک و سەرلەشکەر پێک دهێن کوو تووشرادێ کوڕێ بچووک (نە یێ مەزنتر)، ل جهێ بابێ خوە ڕوونت و ببیتە شاهێ میتانییان. لێ ئەرتەتاڤێ برایێ وى قەبوول ناکەت و پەنا دبەتە بەر دژمنى (دەولەتا خاتییان)، کوو پاڵپشتییا وى بکەن ژبۆ ڤەگەڕاندنا عەرشێ ژ دەستدایى. دەولەتا خاتییان بێى ب ڕاستەوخۆیى ئالایێ پشتەڤانییا ئەرتەتاڤى بلند بکەن، لەشکەرەکى ژ زیندانى و بێکارێن خوە بۆ دروست دکەن و دبێژنێ هەڕە شەڕێ لەشکەرێ برایێ خوە بکە و عەرشێ خوە ژێ بستینە. هەمى دەولەتێن دەردۆر دمیننە ل هیڤییا هەڤڕکییا هەردو برایان کوو مەملەکەتا میتانییان لاواز ببیت و مولکەتێ وان ل سەر خوە لێکڤەکەن. میتانى کچەکا دى (داتۆهیڤ کچا شاھ تووشرادى) ددەنە مودراییان (میسرییان) داکوو خزمانییا وان موکمتر لێ بهێت و د هەوارا وان بهێن (بەرى ڤى سەردەمى ژى وان کچەک ب ناڤێ گێلاهیڤ دا بوو شاهێ مودراییان کوو وان ژ خاتان و ئەششۆرییان بپارێزن). د لێکگوهارتنا پێزانین و تێگەهێن ئایینیێن دەربارەى هەبوونێ، ژیانێ، مرنێ و ئاهۆرایان…هتد، دناڤبەرا میتانى و مودراییاندا، شاهێ مودراییان ب ئایینێ میتانییان سەرسام دبیت و ئایینێ مەملەکەتا خوە دگوهۆڕیت، ژ ئاموون دکەتە ئاتۆن. لێ پشتى ئەخناتۆنێ شاهێ مودراییان دمریت، شاهێ نوو ل ئایینێ خوە یێ کەڤن (ئاموون) ڤەدگەڕیت و میتانییان دئێختە د بن چاڤدێریێڤە، میتانى دڕەڤن و بەر ب سینایێ و شامێڤە دچن. ب ڕێڤە دزانن کوو دەولەتا وان نەمایە و هەموو میرزادە هاتینە ژ ناڤبرن، ئەڤجا هەردو دۆتمیر ب هاریکارى و شیرەتڤانییا تاڤمووسێ ئۆلدار دەولەتەکا دى بۆ خوە دادمەزرینن و ئەژهاکێ کوڕێ داتۆهیڤ و تاڤمووسى دبیتە شاهێ ڤێ دەولەتا نوو. ئانکوو پشتى میتانى نەشیاین دەولەتا خوە بپارێزن، دەولەتەکا دى بۆ خوە دادمەزرینن. ڕۆمان یا مشتە ژ هزر و بۆچوونێن چێکرن و پاراستنا دەولەتێ، کوو ژبۆ هەمى جھ و سەردەمان ل کارن.
بەرى دەست ب بۆیەرێن ڕۆمانێ بهێتە کرن، نڤیسەر وەکوو کاراکتەرەک دچیتە ناڤ ڕۆمانێدا و دگەل کچا خوە دچنە گوندى دا هندەک شتلێن دارزەیتوونا بچینن، ب سەر گۆزکەکێ د بن عەردى ڕا هەلدبن، یا ژ وانڤە گەنجینەیەکا دەورێ بەرێیە و دێ پێ دەولەمەند بن. دەمێ ڤەدکەن بیست تەپکێن هشککرى یێن تەقنێ تێدا دبینن، هندەک ڕەشڕەشک- نڤیسینێن نەهێنە خواندن، یان ب زمانەکێ کەڤن، ل سەر وان تەپکان دنڤیسى بوون. پشتى دویفچوون و لێکۆلینێ، دبینیت کوو میرزادەیەکێ میتانییان چیرۆکا کەفتنا دەولەتێ ل سەر وان تەپکان نڤیسییە؛ “ئەز میهردادم، کوڕێ تیشۆپدادى، کوڕێ شاتڤارە یێ دووەم، بابێ بابێ من، شاهێ میتانیان بوو. مە خوە ژ ئاشۆریان ڤەشارتیە. ئەڤە چیرۆکا مەیە، چیرۆکا شاهێن بووینە گەدا… بپ١٢”. پاشى نڤیسەر ژ ڕۆمانێ دەردکەڤیت و مەیدانێ بۆ قەهرەمان و سەردەمێ میهردادى دهێلیت. ل پشکا دوماهیێ ڤەدگەڕیتەڤە دناڤ ڕۆمانێدا و دانوستاندنەکا ب تویفکل و تێهزرینانە دگەل خواندەڤانى دکەت، داکوو هەڵوەستەیەکێ داویێ ژ بۆیەر و قەهرەمانان دابڕێژیت، یان پەیامێن دناڤ ڕێزکێن ڕۆمانێدا بگوگرینیت و پوختە بکەت. د هەردو لەقتەیێن هاتنا نڤیسەریدا، میناکێ دەرگەهەکى ژبۆ ڤێ نژاندنا دیرۆکى دروست دکەت، د پشکا ئێکێدا وى دەرگەهى ڤەدکەت و ل پشکا دوماهیێ دگریت و ب پرسیارەکا پەڕڤەکرى قفل دکەت.
ب شێوەیەکێ گشتى ڕۆمان ڤان تەوەرێن سەرەکى ب خوەڤە دگریت:
چێکرن یان ڤەگێڕانا دیرۆکى: ئەو ب خوە بۆیەرەکى دیرۆکى دکەتە هێڤێنێ ڕۆمانا خوە، لێ د پێڤاژۆیا بۆیەراندا وەسا دیار دبیت کوو یێ بۆیەرێن دیرۆکێ دادڕێژیتەڤە ل گورەى تێگەھ و حەزێن سەردەمێ نوى.
پاراستنا دەولەتێ و ب ڕێڤەبرنا قەیرانان: دانوستاندنەکا سیاسییە دگەل خواندەڤانى سەبارەت ب چەواتییا ب ڕێڤەبرن و پاراستنا دەولەت یان هەر کیانەکێ بەردەست.
چێکرنا دەولەتەکێ: مەرج و پێدڤى یێن چێکرنا دەولەتێ ددانتە بەر خواندەڤانى کوو هزرا خوە تێدا بکەت و ئەڤرۆکە و ڕابردووى پێکڤە گرێدەت ژبۆ چێکرنا هندەک پرسیارێن فەلسەفى یێن هەڤبەند ب هەبوونێڤە.
هەڤبەرکرنا دیرۆکان/ هەڤبەرکرنا وێژەیان: د ڤێ ڕۆمانێدا دو دیرۆک و دو ئایینێن کەڤن هەڤبەرى هەڤ دکەت کوو خواندەڤان ب سەر دیرۆک و هزرێن ئایینى یێن جیاواز هەلببیت و بزانیت کوو هندى جیاوازى هەبن، بیاڤێ گەهشتنا ئێک و هەڤتەمامکرنێ ژى هەر هەیە.
باوەرى و ئاییردەیێن جڤاکیى ل سەردەمێ میتانییان: ئەڤ ڕۆمانە کرییە پێرینەیەک ژبۆ بەرچاڤکرنا بیروباوەر و تێگەھ و ئاییردەیێن بابکالکان کوو کوردێن میتانینە. ئەڤ ڕۆمانە وەکوو ژێدەرەکێ نیاسینا ئاییردە و باوەرى یێن ئایینێ میتانییان دهێتە هژمارتن کوو ب شێوەیەکێ تێروتەسەل سەرەدەرى دگەل کرییە.