نووسینی : حەمەسەعید حەسەن
خوێندنەوەی : د. پەخشان فەهمی فەرحۆ
کتێبی «توانەوە لە زەریای عیشقی خوادا؛ توێژینەوە لەبارەی سۆفیگەرییەوە»، یەکێکە لە بەرهەمە هزرییە قووڵەکانی نووسەر و ڕەخنەگر و شاعیر “حەمەسەعید حەسەن”. ئەم بەرهەمە لە ڕووی مەعریفی و فەلسەفییەوە هەوڵێک بۆ تێگەیشتن لە یەکێک لە ئاڵۆزترین و جوانترین دیاردەکانی ناو مێژووی ئایین کە ئەویش سۆفیگەری و عیرفانە.
نووسەر لەم بەرهەمەیدا، تەنیا وەک کەسێک ڕووداوەکان دەگێڕێتەوە مامەڵە ناکات، بەڵکوو وەک ڕەخنەگرێک و بیرمەندێک، دەیەوێت ئەو پەردە ئەستوورە لابدات کە بە هۆی تێگەیشتنی توندڕەوانە و فیقهیی وشکەوە خراوەتە سەر ئایین و دەقە پیرۆزەکان. ئەو پێی وایە سۆفیگەری تاکە دەروازەی ڕۆحییە تێیدا مرۆڤ دەتوانێت لە کۆتوبەندەکانی ترسی دۆزەخ و تەماعی بەهەشت ڕزگاری ببێت و تەنیا لەبەر خودی زاتی دروستکەر، عیشقێکی بێگەرد و بێمەرج پێشکەش بە گەردوون بکات.
ناونیشانی پەرتووکەکە بە شێوەیەکی زۆر ورد و هێمادار هەڵبژێردراوە و خۆی لە خۆیدا کورتکراوەی تەواوی فەلسەفەی تەسەووفە. چەمکی (توانەوە) یان لە زاراوە عیرفانییەکەیدا (الفناء في الله)، ئەو لووتکە باڵا و جێگە بەرزەیە کە سۆفی تێیدا بوونی خۆی نامێنێت. نووسەر زۆر بە قووڵی تیشک دەخاتە سەر ئەم قۆناغە وەک دۆخێکی دەروونی و ڕۆحیی ئاڵۆز، ئارەزووە جەستەیی و پێگە کۆمەڵایەتییەکانی دادەماڵرێت. لەو قۆناغەدا مرۆڤ تەنیا وەک دڵۆپە ئاوێک دەمێنێتەوە کە دەگەڕێتەوە بۆ ناو زەریای بێپایانی زاتی خودایی و لەوێدا ون دەبێت. لەم زەریایەدا، ئەوەی دەمێنێتەوە تەنیا عیشقە، نەک ترس لە سزای پاشەڕۆژ یان پەرستشێکی بازرگانییانە بۆ بەدەستهێنانی پاداشت.
لە بەرگی کتێبەکەدا بە ڕوونی دیارە، پەیامێکی بیندراو و هونەریی زۆر قووڵ دەگەیەنێت کە تەواوکەر و وەرگێڕی ناوەڕۆکەکەیە: سەمای دەروێشانە: وێنەی سەرەکیی بەرگەکە، دەروێشێکە لە قۆناغی سەمای مەولەوی و ڕۆحیدا. باڵی ڕاستی بە کراوەیی بەرەو ئاسمان بەرز کردووەتەوە (وەک هێمایەک بۆ وەرگرتنی فەیزی ئیلاهی و ڕەحمەتی ئاسمانی) و باڵی چەپی بەرەو زەوی شۆڕ کردووەتەوە (بۆ بەخشینەوە و دابەشکردنی ئەو ڕەحمەتە بەسەر سەرجەم بوونەوەرانی زەویدا). ئەمە تەنیا جووڵەیەکی جەستەیی یان سەمایەک نییە بۆ کاتبەسەربردن، بەڵکوو گەشتێکی میتافیزیکییە بۆ گەیشتن بە هەق.
ڕەنگ و نەخش: پاشخانێکی شینی خاکی و کاڵ یان مەیلەومۆر بەکار هاتووە کە ڕەنگی ئارامی دەروونی، قووڵایی و بێسنوورییە، تەواو هەستی سەیرکردنی دەریایەک یان ئاسمانێکی ساماڵ دەبەخشێت. هەروەها وێنەی دەروێشەکە بە نەخشی ئیسلامی و ڕۆژهەڵاتی ڕازێنراوەتەوە کە هێمایە بۆ دەوڵەمەندیی کولتووریی ناوچەکە، لە کاتێکدا داخورانێک یان کاڵبوونەوەیەک لە خوارەوەی وێنەکەدا هەیە کە دەشێت ئاماژەیەکی هونەری بێت بۆ چەمکی “توانەوە” و نەمانی قورسایی جەستە لەبەردەم گەورەیی ڕۆحدا. نووسەر لەم کتێبەدا مێژووی تەسەووف وەک زنجیرەیەک لە شۆڕشی ڕۆحی و بەگژداچوونەوەی ستەمکاریی دەق دەخاتە ڕوو.
ڕابیعەی عەدەوی: وەک دامەزرێنەری ڕاستەقینەی ڕێبازی عیشقی ئیلاهی دەناسێنرێت، کە چۆن توانی زوهدی باو (کە لەسەر بنەمای ترسی دۆزەخ بنیات نرابوو) بگۆڕێت بۆ پەرستشێک تەنیا لەپێناو خۆشەویستیدا.
حەللاج و بەهای قوربانیدان: کتێبەکە بە وردی باس لە قوربانیدانی مێژوویی حەللاج دەکات کە چۆن بە گوتنەوەی دروشمی «أنا الحق» (منم هەق) باجی تێگەیشتنە قووڵەکەی خۆی دا و لە لایەن دەسەڵاتی ئایینی و سیاسیی ڕووکەشگیرەوە لە سێدارە درا و پارچەپارچە کرا.
مەولانای ڕۆمی و ئیبن عەرەبی: لە بەشەکانی تری کتێبەکەدا، نووسەر ڕۆ دەچێتە ناو فەلسەفەی یەکێتیی بوون (وحدة الوجود) لای شێخی ئەکبەر ئیبن عەرەبی و هەروەها جۆشوخرۆشی سەمای ڕۆح لای مەولانای ڕۆمی، کە چۆن هەردووکیان هەموو ئایینەکانیان لە بۆتەی عیشقی مرۆڤدۆستانەدا کۆ کردەوە.
زمان لەم توێژینەوەیەدا ڕۆڵێکی سەرەکی هەیە و تەنیا ئامرازێک نییە بۆ گەیاندنی زانیاریی پەتی، بەڵکوو بەشێکە لە خودی ئەزموونە ڕۆحییەکە، کە خوێنەر هەست بە ترپەی مۆسیقایەکی ناوەکی دەکات لە کاتی خوێندنەوەدا. ئەمەش وای کردووە کە بتوانێت چەمکە ئاڵۆز و دژوارەکانی ناو جیهانی عیرفان (کە زۆر جار تەنیا بە زمانەکانی عەرەبی و فارسی قەتیس ماون)، بە کوردییەکی زۆر ڕەوان، شیرین و ئەدەبییانە بخاتە ڕوو. خوێندنەوەی داڕشتنەکانی ئەم کتێبە، چێژێکی ئەدەبیی هێندە گەورە دەبەخشێت، کە بە تەواوی هاوتا دەبێتەوە لەگەڵ ئەو چێژە مەعریفییەی لە زانیارییەکانەوە وەریدەگرین.
سەرەڕای جوانی و قووڵایی بەرهەمەکە لە زۆر ڕووەوە، بەڵام وەک هەر کارێکی ئەکادیمی و فیکری، کۆمەڵێک خاڵ هەن کە دەکرێت وەک خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی ئاماژەیان پێ بدرێت:
دیوە پەنهان و نەرێنییەکانی تەسەووف: توێژینەوەکە بە شێوەیەکی زاڵ سەرنجی لەسەر دیوە فەلسەفی، شیعری و ڕووناکەکەی سۆفیگەرییە (واتە تەسەووفی نوخبە). بەڵام ناتوانین ئەوە نادیدە بگرین کە بەشێکی گەورەی مێژووی تەسەووف لە ناوچەکەماندا، بریتی بووە لە دروستکردنی تەکیە و خانەقا کە زۆر جار بوونەتە هۆی چەسپاندنی نەفامی، گۆشەگیری، خۆبەدەستەوەدانێکی کوێرانە بۆ شێخەکان کە جۆرێکە لە کۆیلایەتیی دەروونی و دوورکەوتنەوە لە زانستە سروشتی و بەسوودەکانی ژیان. توێژینەوەکە دەیتوانی زیاتر بچێتە ناو ئەم ڕەخنە سۆسیۆلۆژییانەوە.
پەراوێزخستنی تەسەووفی ناوخۆیی و کوردی: گەرچی کوردستان خاوەنی مێژوویەکی زۆر دەوڵەمەندە لە تەریقەتەکانی (قادری) و (نەقشبەندی) شاعیرانی گەورەی وەک مەحوی، نالی و مەولەوی کاریگەریی قووڵی تەسەووفیان پێوە دیارە، بەڵام ئەم توێژینەوە کەمتر چووەتە ناو وردەکارییە ناوخۆییەکانی سۆفیگەریی کوردییەوە و زیاتر سەرەنجی خستووەتە سەر ئاستە گەردوونی و ئیسلامییە گشتییەکەی. ئەمەش خاڵێکە کە دەکرێت لە توێژینەوەکانی داهاتوودا تەواو بکرێت.
کتێبی (توانەوە لە زەریای عیشقی خوادا)، بەدوای مانا قووڵەکانی ژیان و شاراوەکانی ئایندا دەگەڕێت. ئەم بەرهەمە بانگەوازێکی دڵسۆزانەیە بۆ گەڕانەوە بۆ ناوەوەی مرۆڤ، بۆ پەرەپێدانی گیانی لێبوردەیی، پێکەوەژیان و خۆشەویستی، هەروەها تێپەڕاندنی ئەو بیرە تەسک و تاریکەی کە ئایین تەنیا وەک تۆقاندنی مرۆڤەکان بەکار دەهێنێت.
حەمەسەعید حەسەن نەک تەنیا مێژوویەکی دەوڵەمەندی بۆ گێڕاوینەتەوە، بەڵکوو ئاوێنەیەکی ڕوونی خستووەتە بەردەممان بۆ ئەوەی ڕۆحی ونبووی خۆمانی تێدا ببینینەوە و فێری بنەماکانی عیشقی بێمەرج ببین.