پیتەر بروک

کاتێک سادەیی دەبێتە گەورەترین داھێنان

ئاماده‌كردنی: سالم مەجید

پێشەکی

لە دەریای بێکەناری ھونەری شانۆ، ناوی پیتەر بروک وەک ئەستێرەیەکی درەوشاوە دەدرەوشێتەوە، کە ڕێگەی نوێی بۆ نەوەکانی دوای خۆی ڕووناک کردەوە. ئەم دەرھێنەرە نامۆیە نەک تەنھا شانۆی ڕۆژئاوایی نوێی کردەوە، بەڵکو پردێکی کولتووری نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوایی بوو، پردێک، کە تێیدا ھونەرە کۆنەکانی ئاسیا و ئەفریقا و ئەمریکای لاتین لەگەڵ ھونەری ئەورووپایی گونجان و لەیەکتری فێربوون.

پیتەر بروک لەو کاروانە گەورەیە بوو، کە لە پاڵ گەورانی وەک ئانتۆنان ئارتۆ، ئاریان مینۆشکین، ئۆژینیۆ باربا، بێرتۆڵت برێخت، ماییرهۆڵد و یەرژی گرۆتۆفسکی، ھەوڵیان دا شانۆ لە چنگی یەکلایەنی و دووبارەبوونەوە ڕزگار بکەن و بیگەڕێننەوە بۆ سەرچاوە سروشتییەکانی.

ئەوەی شێوازی دەرھێنانی بروک تایبەت دەکات، ئەو توانایەی بوو، کە وەک زنجیرەیەک لە کێوەکانی کولتووری جیاواز، لەتە جۆراوجۆرەکانی شانۆی جیھانی لە یەک بتوێنێتەوە و شێوازێکی نوێی تایبەت بە خۆی دروست بکات. بۆیە ڕەخنەگرەکان بە شێوازی میزانسینیەکەیان ”ڕێبازی تێکەڵکراو” یان ”دەرھێنانی سێنتێزی” ناوی نا، چونکە بروک لە ھەر نمایشێکدا چەندین تەکنیک و چەمکی دەرھێنانی جیاوازی تێکەڵ دەکرد و شتێکی نوێی لێ دروست دەکرد.

بەڵام بروک خۆی بە دیوارەکانی شانۆی ڕۆژئاوایی زیندانی نەکرد. ئەو دەریایەکی فراوانتری بۆ کەشفکردن ھەبوو: شانۆی ئەنسرۆپۆلۆژیی ڕۆژھەڵات، ئەو شانۆیەی، کە لە قووڵایی ئایینی و جادووی و مێتافیزیکی سەرچاوەی گرتووە، شانۆیەک، کە لە ڕۆح و گیان قسە دەکات، نەک تەنھا لە عەقڵ و ماددە.

کەواتە، ئەم گەشتە زانستییە ئێمە بەرەو چەند دەروازەیەک دەبات: کێ بوو ئەم پیاوە ئەفسانەییە؟ چی بوو ئەو نھێنیانەی، کە چەمکە میزانسینیەکەی ئەوەندە کاریگەر کرد؟ چ خەزێنەیەک دەتوانین لە لێکۆڵینەوەی نمایشە شانۆییەکانیدا بدۆزینەوە؟ چۆن توانی لە وانەی شانۆیی جیھانیدا شوێنێکی ئەوەندە بەرز بۆ خۆی دابمەزرێنێت؟

١- پیتەر بروک: لە مێژووەوە بۆ ئەفسانە، لەدایکبوون و سەرەتاکانى

لە ساڵی ١٩٢٥دا، لە لەندەنی بەریتانیا، کوڕێک لەدایک بوو، کە چارەنووسی لەگەڵ شانۆی جیھانیدا گرێ درابوو. پیتەر بروک، ئەگەرچی لە بەریتانیا گەورە بوو، دەسەڵاتی بەریتانیای ھەبوو، بەڵام ڕەگەکانی بۆ ڕووسیا دەگەڕایەوە، ئەو وڵاتەی، کە لە سەدەی بیستەمدا چەند دەرھێنەری گەورەی بۆ جیھانی شانۆ بەخشی.

لە تەمەنێکی زۆر کەمەوە، بروک سەرنجی بە دنیای جادووی شانۆوە ڕاکێشرا. لە زانکۆی نامدار و دێرینی ئۆکسفۆرددا خوێندی، ئەو زانکۆیەی، کە نەوەھا زانا و ھونەرمەندی پەروەردە کردووە. بەڵام بروک چاوەڕوانی تەواوکردنی خوێندنی ئەکادیمی نەکرد بۆ ئەوەی خەونەکانی جێبەجێ بکات. لە تەمەنی بیست ساڵیدا، کاتێک زۆر لە ھاوتەمەنەکانی ھێشتا لە دوودڵی و شک و گومان نێوان بوون، ئەو بە دڵنیاییەوە ھەنگاوی نایە ناو دنیای ئەکتەری و دەرھێنان.

شێکسپیر: یەکەم خۆشەویستی

یەکەم خۆشەویستی ھونەریی بروک شێکسپیر بوو، ئەو شاعیرە گەورەیەی، کە وشەکانی وەک جادوو گیانی دەدانە دەق. بروک ساڵانێکی زۆری بە شیکردنەوە و دەرھێنانی شانۆنامەکانی ئەم نووسەرە نەمرە بەسەربرد، بەڵام ئەو بە ئەوە ڕازی نەبوو، کە تەنھا شێکسپیر لە چوارچێوەی ئینگلیزی نەریتیدا دووبارە بکاتەوە. ئەو دەیویست شێکسپیر بە زمانی سەردەمی خۆی قسە بکات، بە شێوەیەک، کە بینەرانی سەدەی بیستەم بتوانن خۆیان تێیدا ببینن.

گەشتی بەدوای ڕەگەکاندا

بەڵام بروک دەیزانی، کە ڕاستییەکانی گەورەی شانۆ تەنھا لە کتێبخانەکانی ئەورووپا نابینرێنەوە. بۆیە خۆی بەرەو دنیای فراوان ڕۆیشت. ئەو سەردانی ئاسیای کرد، ئەو ئاسیایەی، کە شانۆکەی بۆ ھەزاران ساڵە بەشێک لە ئایین و ژیانی ڕۆژانەیە. چووە ئەفریقا، ئەو خاکەی، کە سەماکانی ئایینی تێیدا لەگەڵ دەنگی دەھۆڵ و جووڵەی جەستە دەبنە یەک. گەڕا بە وڵاتانی ئەمریکای لاتین، لەوێی کە ڕەنگەکان و ڕێوڕەسمە کۆنەکان ھێشتا زیندوون.

لە ھەر گەشتێکدا، بروک شتێکی نوێ فێردەبوو. ئەو تێگەیشت، کە شانۆ زمانێکی جیھانییە، کە سنووری نییە، ئەگەر شانۆی ڕۆژئاوایی بیەوێت ژیان بەردەوام بێت، دەبێت سوود لەم سەرچاوە پاکانە وه‌ربگرێت.

 پاریس: سەرەتای چاپتەرێکی نوێ

لە حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا، کاتێک بروکی شەست ساڵان خەریکی گەشتی گەورەی ھونەریی خۆی بوو، ڕێکخراوی یونێسکۆ تێبینی ئەو کارە گەورەیەی کرد. ئەوان پێیان باش بوو، کە بۆ ئەم دەرھێنەرە تایبەتە تاقیگەیەکی تایبەت لە پاریس دابنێن، تاقیگەیەک، کە تێیدا بتوانێت تیۆرییە شۆڕشگێڕانەکانی تاقی بکاتەوە و نمايشە نوێیەکانی دروست بکات.

لە پاریس، بروک تیمێکی نێودەوڵەتی لە یارمەتیدەران و ھونەرمەندان لە دەوری خۆی کۆکردەوە. لە ساڵی ١٩٦٨دا، ئەو سەرپەرشتیی یەکەم ئەزموونی تاقیگەیی شانۆی نەتەوەکانی لە پاریس کرد، لەگەڵ ھەڵپەرکێی دەرھێنەرانی گەورە وەک ڤیکتۆر گارسیا و گرۆتۆفسکی، پێشەنگی شانۆی کراوە، جێفری ڕیڤز.

پاشخانی کولتووری و زانستی

بروک لەناو شانۆی بازرگانی ئینگلیزیدا پەروەردە کرابوو، ئەو دنیایەی، کە تێیدا سەرکەوتن بە ژمارەی بلیتی فرۆشراو پێوانە دەکرا، بەڵام ئەو لە زووەوە لەم چوارچێوە تەسکە دەرچوو. گشت ئەوانەی لەگەڵیان کاریان کردووە دەریان بڕی، کە بروک کەسێکی فراوانخوێن و زانای گەورەیە، کەسێک، کە بە ھەمان سەرنجەوە ئاشنایە بە ئەدەبیاتی کلاسیکی و شانۆی ئاسیایی، بە فەلسەفەی ڕۆژئاوایی و ئایینەکانی ڕۆژھەڵات.

٢- ڕووباری سەرچاوەکان: کاریگەرییەکانی ھونەری بروک

ئـ-  ستانیسلافسکی: مامۆستای دەروونناسیی شانۆیی

کۆنستانتین ستانیسلافسکی، ئەو دەرھێنەرە ڕووسییە گەورەیەی، کە شۆڕشێکی ھێنایە ناو دنیای ئەکتەریدا، یەکەم سەرچاوەی ئیلھامی بروک بوو. ستانیسلافسکی باوەڕی وا بوو، کە ئەکتەر نابێت تەنھا دەق لەبەر بکات، بەڵکو دەبێت لە قووڵایی ڕۆحی خۆیەوە لە کەسایەتییەکەدا بژی. ڕێبازی ”یادەوەری ھەستیار”ی ئەو، کە تێیدا ئەکتەر بیرکردنەوەی لە ئەزموونە کەسییەکانی خۆی دەھێنێتەوە بۆ ئەوەی ھەستە ڕاستەقینەکان دووبارە بکاتەوە، بووە بنەمایەک لە کاری بروکدا.

بەڵام بروک تەنھا لەمە ڕانەوەستا. ئەو بینی، کە ڕێبازی ستانیسلافسکی، سەرەڕای ئەوەی، کە زۆر کارایە، بەڵام لە ھەندێک حاڵەتدا زۆر گران و سەختە. ئەو دەیویست شێوەیەکی سوکتر و خێراتر بدۆزێتەوە.

ب- ئانتۆنان ئارتۆ: دروستكەرى توندوتیژی

ئەگەر ستانیسلافسکی مامۆستای دەروونناسیی شانۆیی بوو، ئەوا ئانتۆنان ئارتۆ دروستكردنى شۆڕشی شانۆیی بوو. لە یاداشتە نەمرەکانیدا، کە بە ناوی ”شانۆ و دوانەکەی”ەوە ناسراون، ئارتۆ بانگی ”شانۆی توندوتیژی” کرد، شانۆیەک، کە دەیکوتێتە ناخی بینەر و بۆ ژوورەوەی هەست و هزری بينەر دەچێت، شانۆیەک، کە وەک ئایینێکی پاککەرەوەیە.

بروک بە قووڵی کاریگەری لە ئارتۆ وەرگرت. لە شەستەکانی سەدەی بیستەمدا، ئەو پێنج شانۆنامەی لە فێستیڤاڵی پێنجەمی شانۆی ئۆڵد ویچ لە لەندەن پێشکەشی کرد، کە ھەموویان بە ئیلھام لە تیۆرییەکانی ئارتۆ دەرھێنرابوون. ئەم نمایشانە وەک زریانێک بوون لە جەستەی شانۆی ئینگلیزیی نەریتی.

ج – مایەر هۆڵد: شێوازی فۆرمالیزم و بایۆمێکانیک

ڤیسیڤۆڵد مایەر هۆڵد، ئەو دەرھێنەرە سۆڤیەتییە بەناوبانگەی، کە لە سەردەمی ستالین سزا درا و لە ١٩٤٠دا کوژرا، ھۆکارێکی تری کاریگەریی لەسەر بروک بوو. مایەر هۆڵد پێی وا بوو، کە جەستەی ئەکتەر دەبێت وەک ئامێرێکی ورد ڕاھێنراو بێت. ڕێبازی ”بایۆمێکانیک”ی ئەو، کە تێیدا جووڵەکانی جەستە بە شێوەیەکی زانستی شیکراونەتەوە و پێکھاتوون، کاریگەریی لەسەر بروک دانا بەتایبەتی لە دەرھێنانی شانۆنامەکانی شێکسپیردا.

د- برێخت: شانۆی سیاسی و تێکدانی خەیاڵ

بێرتۆڵت برێخت، ئەو نووسەر و دەرھێنەرە ئەڵمانییەی، کە ڕێبازی ”شانۆی ئیپیک” یان ”شانۆی دیالێکتیک”ی دامەزراند، کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر بیرکردنەوەی سیاسیی بروک ھەبوو. برێخت باوەڕی وا بوو کە شانۆ نابێت تەنھا سەرگەرمی بێت، بەڵکو دەبێت ئامرازێکی فێرکردن و ھۆشیارکردنەوەی سیاسی بێت.

تەکنیکی ”نامۆکردن”ی برێخت، کە تێیدا بینەر بەردەوام یادی دەخرێتەوە، کە ئەوەی دەیبینێت تەنھا شانۆیە نەک ڕاستی، بووە بەشێک لە ئامرازەکانی بروک. بەڵام بروک بە شێوەیەکی زیرەکانە ئەم تەکنیکەی بەکارھێنا، بێ ئەوەی ھەست و سۆزی شانۆ لەناو ببات.

هـ- گرۆتۆفسکی: شانۆی ھەژار

یەرژی گرۆتۆفسکی، ئەو دەرھێنەرە پۆڵەندییەی، کە تیۆری ”شانۆی ھەژاری”ی دامەزراند، کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر بروک ھەبوو. گرۆتۆفسکی پێی وا بوو، کە شانۆ پێویستی بە ھیچ دیکۆر و تەکنیکی تێچووی نییە. تەنھا شتی پێویست ئەکتەری ڕاھێنراو و بۆشاییەکی بەتاڵە.

لە شەستەکانی سەدەی بیستەمدا، کاتێک بروک نمایشی ”ئێمە و ویلایەتەیەکگرتووەکان”ی پێشکەش کرد، ئەو بە ڕاستەوخۆ لە گرۆتۆفسکی داوای یارمەتی کرد بۆ ڕاھێنانی ئەکتەرەکانی کۆمپانیای شاھانەی شێکسپیر. ئەم نمایشە، کە دەربارەی شەڕی ڤیەتنام بوو، ژاوەژاوێکی گەورەی لێکەوتەوە و بووە یەکێک لە نمایشە سیاسییە بەناوبانگەکانی ئەو سەردەمە.

و- سەرچاوەکانی ڕۆژھەڵاتی، ئەفریقی و ئەمریکایی

بەڵام بروک خۆی بە سەرچاوە ئەورووپییەکان سنووردار نەکرد. ئەو بە قووڵی لە شانۆی ئاسیایی سەرسام بوو، بەتایبەتی لە شێوە ئایینی و ئەدائییەکانی شانۆی ھیندی، ژاپۆنی و چینی. ھەروەھا سەرنجی بە شانۆی ئەفریقی ڕاکێشرا، کە تێیدا سەما و مۆسیقا و دەمساز ڕۆڵێکی گرنگیان ھەیە.

لە ئەمریکاش، بروک لە شانۆی گەڕەک فێربوو، ئەو جوڵانەوە شانۆییەی، کە لە شەستەکان و حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا لە ئەمریکا بەھێز بوو، دەیویست شانۆ بباتەوە سەر شەقام و نزیک بێتەوە لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵک.

ھەروەھا بروک سەرنجی بە شانۆی پووچەڵ دا، بەتایبەتی کارەکانی سامۆێل بێکێت و یوجین یۆنێسکۆ، ئەو شانۆیەی، کە پرسیاری بنەڕەتی لەسەر واتا و مانای ژیان دەخاتەڕوو.

٣- گەنجینە نمایشییەکان: کارە شانۆییەکانی بروک

 سەردەمی شێکسپیری: نوێکردنەوەی کلاسیک

لە نێوان ١٩٥٥ و ١٩٦٥دا، بروک کۆمەڵێک نمایشی مێژووساز پێشکەش کرد، کە ھەتا ئێستاش وەک نموونە بۆ دەرھێنەرە نوێکان مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت.

”تایتۆس ئاندرۆنیکۆس” (١٩٥٥): یەکێک لە توندوتیژترین شانۆنامەکانی شێکسپیر، کە بروک بە شێوەیەکی سەرسامھێنەر دەریھێنا. لەم نمایشەدا، توندوتیژی و تاوانە کلاسیکەکان بە شێوەیەکی ئایینیانە پێشکەش کران، وەک ئەوەی بەشێک لە ڕێوڕەسمێکی کۆن بن.

”پاشا لیر” (١٩٦٢): بروک لەم دەرھێنانەیدا بە شێوەیەکی تۆخ پیشانی دا، کە چۆن دەسەڵات مرۆڤ گەمڕێ دەکات و چۆن منداڵان دژی دایک و باوکیان دەبێتە تراژیدیایەکی جیھانی. ئەم نمایشە بە یەکێک لە باشترین دەرھێنانەکانی ئەم شانۆنامەیە لە مێژووی شانۆدا دادەنرێت.

”خەونی شەوێکی ھاوین” (١٩٧٠): لەم نمایشە جادووییەدا، بروک دارستانی ئەتێنی گۆڕی بۆ سێرکێکی ڕەنگاوڕەنگ، کە تێیدا ئەکتەرەکان بە تەختە و گوریس یاری دەکەن. ئەم دەرھێنانە پیشانی دا، کە چۆن دەتوانرێت شێکسپیر بە زمانی ھاوچەرخ بگوترێتەوە بێ ئەوەی لە ڕۆحی جادووی بکاتەوە.

”پێوانە بە پێوانە”: لەم شانۆنامە تاریک و ئاڵۆزه‌ی شێکسپیردا، بروک توانی کێشەکانی دادپەروەری و بەزەیی و لێبووردن بخاتەڕوو بە شێوەیەک، کە بینەرانی سەدەی بیستەم بتوانن پەیوەندییان بە ژیانی خۆیانەوە بکەن.

سەردەمی سیاسی: شانۆی بەرگری

”ئێمە و ویلایەتەیەکگرتووەکان” (١٩٦٦): ئەم نمایشە سیاسییە یەکێک لە بەناوبانگترین و جەنجاڵیترین کارەکانی بروک بوو. لە کاتێکدا، کە ئەمریکا لە شەڕی ڤێتنامدا بوو، بروک نمایشێکی دەرھێنا، کە بە ڕەخنەیەکی توند لە سیاسەتە سەربازی و ئیمپریالیستییەکانی ئەمریکا دەرکەوت. ئەم نمایشە بە یارمەتی ڕێبازەکانی گرۆتۆفسکی دەرھێنرا و ژاوەژاوێکی گەورەی لێکەوتەوە.

لەم نمایشەدا، بروک بەکارھێنانی بۆمبی نەیپام لەسەر گوندەکانی ڤێتنام بە شێوەیەکی بێزارکەر پیشان دا، بینەران بە ڕاستەوخۆ بەشێک لە دیمەنە شەڕەکان بوون. ئەم نمایشە نموونەیەک بوو لە چۆنیەتیی بەکارھێنانی شانۆ وەک ئامرازێکی بەرگری و ھۆشیارکردنەوەی سیاسی.

”مارا/ساد” (١٩٦٤): بەپێی شانۆنامەکەی پێتەر ڤایس، ئەم نمایشە دەربارەی دوو فەیلەسووف بوو مارکی دە ساد و ژان پۆڵ مارا. نمایشەکە لەناو نەخۆشخانەیەکی دەروونیدا ڕوودەدات و پرسیاری قووڵ لەسەر شۆڕش، توندوتیژی و ئازادی دەخاتەڕوو. بروک بە شێوەیەکی سەرسامھێنەر توانی ھەمان کات دیمەنێکی دێھشەتناک و ھونەرییەکی نایاب دروست بکات.

سەردەمی کولتووری: گەڕان بەدوای ڕەگەکاندا

دوای ساڵی ١٩٧٠، کاتێک بروک ناوەندی نێودەوڵەتیی شانۆی لە پاریس دامەزراند، ئەو بەرەو ئاراستەیەکی نوێ چوو: شانۆی ئەنسرۆپۆلۆژی یان کولتووری.

”ئۆرگاست” (١٩٧١): ئەم نمایشە بە ئیلھام لە ئەدەبیاتی فارسی دروست کرابوو، لە فێستیڤاڵێکی شانۆیی لە ئێران پێشکەش کرا. بروک لەم کارەدا زمانێکی نوێی دروست کرد، کە تێکەڵەیەک بوو لە زمانە کۆن و نوێیەکان.

”کۆبوونەوەی چۆلەکەکان” (١٩٧١): ئەم نمایشە بە ئیلھامی لە شێوە ئایینییەکانی ئەفریقا دروست کرابوو. بروک و گروپه‌کەی چوونە چەندین گوندی ئەفریقی و نمایشیان لەوێ پێشکەش کرد، بە بەکارھێنانی دەمساز و سەما و مۆسیقا.

”کۆبوونەوەی باڵندەکان” (١٩٧٩): بەپێی شیعری سوفیانەی عەتتار، ئەم نمایشە گێڕانەوەی ئەفسانەی کۆچی باڵندەکانە بۆ دۆزینەوەی سیموورخ، ئەو پاشایە ئەفسانەوییە. لەم نمایشەدا، بروک دەمسازی بە شێوەیەکی ئایینی و سەربەخۆ بەکارھێنا، نەک وەک ئامرازێکی شاردنەوە بەڵکو وەک ئامرازێکی دەربڕین.

”مەھاباراتا” (١٩٨٥): ئەم نمایشە ئیپیکییە، کە نۆ کاتژمێری خایاند، یەکێک لە گەورەترین بەرھەمە شانۆییەکانی سەدەی بیستەم بوو. بروک چیرۆکی ئەفسانەی ھیندیی ”مەھاباراتا”ی گێڕایەوە بە شێوەیەک، کە ھەموو کولتوورەکانی جیھان خۆیان تێیدا ببینەوە. ئەم نمایشە لە سەرانسەری جیھان پێشکەش کرا و وەک شاکاری ھونەری شانۆیی لەقەڵەم درا.

کارە سینەماییەکان

بروک تەنھا بە شانۆ بەسەندی نەکرد، بەڵکو چەندین فیلمی سینەماییشی دەرھێنا، لەوانە:

لەم فیلمانەدا، بروک ھەوڵی دا بینینی شانۆیی خۆی بگوازێتەوە بۆ زمانی سینەما، بەڵام ھەمیشە دڵسۆز مایەوە لە بنەماکانی شانۆیی.

کارە ئۆپێراییەکان بروک ھەروەھا چەندین ئۆپێرای کلاسیکی دەرھێنا، کە تێیاندا توانی بینینێکی نوێ بخاتەڕوو لەم جۆرە ھونەرییە نەریتییە. ئەو بۆ نمایشەکانی مۆسیقای دروست کرد و دیزاینی دیمەنی و جلوبەرگی کرد.

ئەم بابەتە لە ژمارە دووی گۆڤاری داکۆ بۆ شانۆ بڵاوکراوەتەوە.