(ئێشانا کو بهێتە گوتن د بیتە هشیاری، و هشیاریا کو بهێتە پشکداریکرن د بیتە هێزەکا سیاسی)
(جوانی نە د تەمامیا شێوەی دایە)
عادل حسن
د دیرۆکا هزرا شانۆیی و د تێگەهشتنا مە بۆ ئەرکێ هونەری د ناڤا پێکهاتەیا جڤاکی دا، شۆرەشەکا بناغەیی یە.
ئەڤ پروژە نە ل دووڤ نووکرنەکا تەکنیکی د نواندنێ دا دگەڕیێت، بەلکو هەولدانەکە بۆ دوبارە شینکرنا رەهـ و ریشالێن پەیوەندیێ د ناڤبەرا مرۆڤ، دەستهەلات، هشیاری و بیردانکێ دا.
لەوما، ئەڤ تەرزە نە وەک ستایلەکێ نوی یێ نواندنێ، نە ئەزموونەکا پەروەردەیی، و نە ژی چالاکیەکا جڤاکی یا دەمکی دهێتە خواندن، بەلکو بەرەنگارییەکا فەلسەفی و هەبوونى (ئۆنتۆلۆژی) یە کو دخوازیت مرۆڤی ژ بێدەنگیا وی یا کەڤنار رزگار بکەت و وی بزڤرینیتەڤە ناڤەندا رویدانان، پشتی کو دیرۆکێ ئەو کربوو وەرگرەکێ سست یێ گوتارا زۆرداریێ.
ل ڤێرە، گرنگی نە یا وێ چەندێ یە کو شانۆ باسی ستەمێ دکەت، بەلکو یا وێ چەندێ یە کو دەستهەلاتا هێمایی (سیمبولی) دوبارە دابەش دکەت، مرۆڤێ ستەملێکری دئێخیتە د خانەیا بەرهەمئینانا رامانێ دا، نەیێ بکاربرنا وێ، و شانۆیێ دکەتە گۆڕەپانەکا زیندی بۆ دوبارە راهێنانا مرۆڤی لسەر پراکتیزەکرنا ئازادیێ.
ئۆگۆستۆ بۆال تێگەهشتبوو کو سەرکوتکرنا سیاسی نە ژ یاسا و زیندانان و بریارێن فەرمییه، بەلکو ژ وێ چرکەساتێ دەست پێ دکەت کو مرۆڤ د هشیاری و لەشێ خۆ دا مل بۆ ژێردەستیێ کەچ دکەت.
شکستخوارنا مرۆڤی نە ئەو دەمە ، کو لێدان لێ دهێتەدان یان دهێتە زیندانکرن، بەلکو ئەو دەمە کو قەناعەتێ بۆ خۆ چێدکەت کو بێدەنگی قەدەرە، ترس یاسایە، و خۆبێدەنگکرن ژیرەمەندی یە.
ژ بەر ڤێ چەندێ، رەتکرنا وی بۆ شانۆیا کلاسیک، رەتکرنەکا فەلسەفی بوو نە هونەری، چونکی وی د شانۆیا ئەرستۆیی دا رەنگڤەدانا دابونەریتێن سیاسی ددیت( ئەکتەر لسەر ستەیجێ زمانى قۆرخ دکەت، بینهر د تاریێ دا روونشتیە، د پەیوەندییەکێ دا کو هەمان سیستەمێ هەژموونگەرییا جڤاکی بەرهەم دئینیتەڤە) .
ب ڤی رەنگی، چونا بینهرى بۆ سەر ستەیجێ، نە جوولەیەکا رووکەشی یە، بەلکو خالا وەرچەرخانێ یە د پێکهاتەیا هەبوونا مرۆڤی دا، چرکەساتا هەلوەشینا دیوارێ ملکەچیێ یە.
ل ڤێرە، تێگەهێ “بینهر-ئەکتەر” وەک بوونەوەرەکێ نوی دهێتە ئافراندن، بوونەوەرەکێ کو چیتر ب دیتنێ بتنێ ڕازی نابیت، بەلکو تێکەلی رویدانان دبیت، دگوهۆڕیت، دانوستاندنێ دکەت، و ئەگەرێن نوویێن کریارێ تاقی دکەت.
تێگەهشتنا ڤێ چرکەساتێ گرێدایی وێ باوەریێ یە کو لەش ئێکەم مەیدانە کو ستەمکاری لێ دهێتە ئەنجامدان.
ئەو لەشێ فێری ترسێ، خۆڤەکێشانێ، روونشتنا د تاریێ دا، و دەستبەرداربوونا ژ مافێ راوەستانێ بووی، هەمان لەشە کو هەبوونا خۆ دوبارە وەردگریتەڤە، دەمێ کو ئێک پێنگاڤ بەر ب رووناهیێ ڤە دهاڤێژیت.
لەش نە بتنێ ئامرازێ جێبەجێکرنا دەقی یە، بەلکو ئەرشیفەکێ زیندی یە کو بیردانکا ستەمێ و یا بەرخودانێ د هەمان دەم دا هەلدگریت، و خودان شیانە وى تشتى ئاشکرا بکەت یێ کو زمان بخۆ نەشێت بێژیت.
لەوا، جوانی د ڤێ شانۆیێ دا، جوانیا گوهۆڕینێ یە نە جوانیا قەوارەی؛ چونکی دەمێ لەش رادبیت، بەرى بئاخڤیت پەیڤان دبێژیت و دەمێ بۆ ئێکەم جار بەرهنگاری ترسێ دبیت، چینێن بیردانکا کو د بێدەنگیێ دا هاتبوونە ڤەشارتن، د ناخێ وی دا دپەقن.
ل ڤێرە، کریارا لەشی د بیتە رویدانەکا جوانی و ئەخلاقی د ئێک دەم دا، چونکی جوانیا راستەقینە نە ژ شارەزاییا رووناهیێ یان ئاوازێیه ، بەلکو ژ وێ چرکەساتا ئافراندنێ دهێت کو مرۆڤ شیانەکێ تێدا دبینیت کو هزرا هەبوونا وێ نەدکر.
لەشێ کو زمانێ خۆ وەردگریتەڤە، جوانیەکێ خولقینیت کو ب تەکنیکێ ناهێتە چێکرن؛ چونکی ئەڤە جوانیا راستیێ بخۆ یە دەمێ دیار دبیت، نە جوانیا وێنەی دەمێ دهێتە نەخشاندن.
ئەڤ پرۆسەیە لسەر ئاستێ تاکەکەسی نا راوەستیت، چونکی لەشێ تاک، وەک لێکۆلینێن ترۆمایا گشتی دیار دکەن، هەرتم پروشکێن وێ دیرۆکا نەڤەگێڕایی هەلدگریت.
ئەو جڤاکێن کو د جەنگ و ستەمکاری و ب زورێ بەرزەکرن و و قڕکرنێ را دەرباز بووین و برینێن خۆ د پەرتووکێن فەرمی دا نانڤێسن، بەلکو د دەمارێن تاکێن خۆ دا، د لەرزینا دەستەکی دا، د خەندقینا دەنگەکی دا، یان د وێ بێدەنگیا درێژ دا ، دهەلگرن.
ترۆما د دەما خۆ دا ناهێتە هەرسکرن، بەلکو دهێتە بن ئاخکرن ، چونکی زمان نەشێت ل خۆ بگریت، لەوا پاشان د بیتە برینەکا بێدەنگ ، ب وی رەنگی بەردەوامە وەکى کو نها روو یدابیت .
دەم د ناڤ ترۆمایێ دا د بەستیت، و پاشی ب شێوێ ترسەکێ، یان غەزەبەکێ، یان بێچارەییەکا نەپەیدا دا خویا دبیتەڤە.
دەمێ رێک بۆ ڤێ ئێشانێ خۆش دبیت کو لسەر شانۆیێ بەرجەستە ببیت، ئێدی ئێشان نە ئەزموونەکا تاکانە یە، بەلکو د گوهۆڕیت بۆ بیردانکەکا هەڤپشک کو جڤاکی دوبارە ئاڤا دکەت.
ئێشانا کو بهێتە گوتن د بیتە هشیاری، و هشیاریا کو بهێتە پشکداریکرن د بیتە هێزەکا سیاسی.
ل ڤێرە شانۆ نواندنێ بۆ ترۆمایێ ناکەت، بەلکو هاریکاریا وێ دکەت کو خو بگوھوریت( ژ برینێ بۆ رامانێ، ژ بێدەنگیێ بۆ پەیڤێ، ژ بێهێزیێ بۆ کریارێ) .
ئەڤ وەرچەرخانە چارەسەریەکا دەرونی یا سادە نینە، بەلکو پرۆسەیەکا رزگارکرنا هەبوونێ یە، ژ بەر کو دەم بخۆ ئازاد دبیت، دەمێ بیردانک ئازاد دبیت.
ترۆمایێ دەم بەستى کربوو و مرۆڤ د رابردووی دا ئێخسیر کربوو، لێ شانۆ جوولێ دزڤرینیتەڤە بۆ دەمی، و نهابوونێ ددەتە چرکەساتێ، و روبروبونا رابردوی دكهت ، نهك مینا شمشمالەکا بێدەنگ بمینیت.
د وێ چرکەساتێ دا، شانۆ د بیتە ئەو فەزایا کو ژیانا ژێ ستاندی دهێتە ڤەگەڕاندن، ژبەرکو دەم دزڤریتەڤە بۆ خودانێ خۆ یێ رەسەن(مرۆڤەکێ کو هەست بکەت خودانێ چرکەساتێ یە، نە کو دیاریەکا دەستهەلاتێ یە یان بەلێنەکا پاشئێخستی یە، ب هەمان ساناھی جارەکا دی ناهێتە کۆیلەکرن.(
ژ ڤى روانگەی، جوانی د شانۆیا چهوسانێدا، جوانیەکا فەلسەفی یە؛ جوانیا راستیێ یە دەمێ لەش، دەم و دەنگێ خۆ وەردگریتەڤە.
جوانی نە د تەمامیا شێوەی دایە، بەلکو د هەژینا وی دایە، د وێ لەرزینا دەستپێکێ دایە کو هشیاری تێدا ژ دایک دبیت، و د وان روندکان دایە یێن کو کەسێ شەرمزار ناکەن، چونکی چرکەساتا ژ دایکبوونەکا دویێ نە.
جوانی ل ڤێرە، جوانیا جورئەت و وێریانیێ یە؛ جوانیا مرۆڤی یە دەمێ کو ماسکێ ملکەچیێ ژ روویێ خۆ دئێخیت، جوانیا دەنگی یە دەمێ ئێکەم جار ژ گەروویەکێ دەردکەڤیت کو زیندانا ترۆمایێ بوو.
ئەوا د ڤێ چرکەساتێ دا رووددەت، ژ هەر دیمەنەکێ شانۆیی یێ خەملاندی مەزنترە، چونکی ئەڤە چرکەساتا وێ تێگەهشتنێ یە کو ئەو مرۆڤێ رابوویە سەر پێ، بێی بەرەنگاری جارەکا دی ناهێتە رویدان.
بهایێ هەرە بلند یێ ڤێ شانۆیێ ئەوە کو هونەری دزڤرینیتەڤە بۆ کانیا وی یا رەسەن( نە خۆشی و دەمباشی یە، نە خەملەکا رەوشەنبیری یە، و نە ژی ئامرازەکێ بانگەشێ یە، بەلکو مەیدانەکە بۆ ئافراندنا مرۆڤی) .
ئەڤ شانۆیە نە ل دووڤ وێ چەندێ یە کو جیهانێ راستەوخۆ ب گوهۆڕیت، بەلکو ل دووڤ وێ چەندێ یە کو وی مرۆڤی ب گوهۆڕیت یێ کو دشێت جیهانێ ب گوهۆڕیت.
ئەڤە ئێك ژ دەگمەنترین شێوێن جوانیێ یە( جوانیا کو هەبوونەکا نوی دخولقینیت. هونەرێ کو هشیاریێ نەگوهۆڕیت، دێ مینیت چێژ، لێ ئەو هونەرێ مروڤى ژخهوی هشیار دكهت دەستپێکا دیرۆکا راستەقینە یە.
عادل حسن
دهوک
سهرچاڤه :
- بوال، ئۆگستۆ. شانۆیا ستەملێکریان. وەرگێڕانا عەرەبی یا بەربەلاڤ، دەزگەهێن چاپێ یێن جودا (لدیڤ چاپان)، ١٩٧٩.
- فرێری، پاولۆ. پەروەردا ستەملێکریان. وەرگێڕانا کەمال ئاکف (یان وەرگێڕانێن دی یێن بەربەلاڤ)، بەیرووت، دار ئالئاداب، ١٩٨٠.
- ئارێنت، هانا. مەرجێ مرۆڤی. وەرگێڕانا عەبدولڕەحمان بۆ عەلی، ئەفریقیا ئەلشەرق، کازابلانکا، ٢٠١٣.
- فۆکۆ، میشێل. چاڤدێری و سزادان: ژ دایکبوونا زیندانێ. وەرگێڕانا عەلی موقلەد، دار ئەلمەدا، بەغدا، ٢٠١٥.
- کوهێن-کرۆز، جان، و شۆتزمان، مادی. یاریکرن ب بوال “Playing Boal”، نیویۆرک، Routledge، ١٩٩٤.
- ئەمین، نۆرا. “شانۆیا ستەملێکریان… ئاسۆیەکێ فرە و بێ دوماهیک ژ بۆ پێشنیارێن نوی”، کۆڤارا فەیسەل، ڕیاز، هژمار ٥٣١.
- ڕەزوان، نسرین ئیبراهیم. “شانۆیا ستەملێکریان ژ دیتنەکا پۆست-مۆدێرن”، کۆڤارا کولیژا ئادابێ زانکۆیا تەنتا، هژمار ٨٧، ٢٠٢٣.
ئەم بابەتە لە ژمارە یەکی گۆڤاری داکۆ بۆ شانۆ بڵاوکراوەتەوە.